“Pháo nổ, pháo nang, cả làng nghe thấy” - câu đồng dao quen thuộc nhắc nhớ đến trò chơi pháo đất độc đáo có từ lâu đời, vẫn còn rộn rã và gắn bó với người dân xã Bắc Đông Hưng. Đây là trò chơi dân gian đặc sắc cổ truyền, mang sức hấp dẫn riêng, nét đẹp văn hóa cần được gìn giữ, phát huy.
Pháo đất bay lên cao, xoay tròn, quay tít, rơi xuống đất nổ to, vành bay ra khỏi quả pháo.
Tương truyền, trò chơi pháo đất ở xã Bắc Đông Hưng có từ thời Hai Bà Trưng. Bà Lưu Thị An (82 tuổi, thôn Đông Cường) chia sẻ: “Tôi nghe các cụ kể lại rằng Bà Trưng, Bà Triệu khi đánh đuổi giặc phương Bắc đã nghĩ ra mẹo lấy đất dẻo nặn thành pháo, đập xuống đường tạo tiếng nổ, khiến quân giặc kinh hãi bỏ chạy...”. Từ đó, người dân thường tụ tập diễn lại cảnh này để tưởng nhớ, lưu truyền những chiến công vang dội của quân và dân ta. Theo thời gian, pháo đất trở thành trò chơi dân gian độc đáo, nét sinh hoạt văn hóa kết nối cộng đồng tại nhiều làng quê. Khác với nhiều địa phương chơi “pháo thuyền” nặng từ 25 đến 30 kg, cần nhiều người cùng nâng mới gieo được, người dân Bắc Đông Hưng lại chơi “pháo nồi” nhỏ gọn với khối lượng chỉ từ 3 đến 5 kg. Loại pháo đất này chỉ cần một người gieo, quả pháo vẫn có thể bay cao, bay xa và phát ra tiếng nổ giòn giã. Hiện nay, giới trẻ được tiếp xúc với nhiều trò chơi hiện đại không mấy thiết tha với trò chơi dân gian nhưng người dân nơi đây vẫn háo hức nặn, chơi và thi pháo đất. Xã Bắc Đông Hưng có 8 thôn thì 4 thôn vẫn duy trì đều đặn trò chơi này. Không chỉ dịp ngày lễ, tết, người dân nơi đây còn tụ họp chơi pháo đất vào mỗi chiều tối, thu hút từ vài người đến hàng chục người tham gia suốt nhiều giờ liền. Đồng chí Trương Thị Thu, quyền Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã cho biết: Nhằm bảo tồn nét văn hóa làng quê riêng có, hằng năm, xã đều tổ chức hội thi pháo đất cổ truyền vào dịp kỷ niệm ngày Quốc khánh (2/9) hoặc ngày giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước (30/4). Ngày thi đấu pháo đất trở thành ngày hội thu hút đông đảo pháo thủ, kể cả những người đi làm xa cũng trở về luyện tập và tham gia tranh tài; thu hút đông đảo người dân trong và ngoài xã đến xem, cổ vũ.
Các pháo thủ nặn pháo đất.
Để tạo ra quả pháo đất đạt chuẩn, tiếng nổ to và vành pháo bung ra không bị đứt, đòi hỏi pháo thủ phải dày dạn kỹ năng và kinh nghiệm. Ông Nguyễn Duy Khúc (52 tuổi), một trong những pháo thủ lão luyện của thôn Đông Hoành cho biết: Chọn đất là khâu quan trọng nhất trong trò chơi pháo đất. Đó phải là loại đất sét màu xám chì, nằm cách mặt đất 1 - 2 m, có độ dẻo cao, ít bị dính tay. Đất lấy về được phơi khô, đập nhỏ, lọc nhiều lần để loại tạp chất. Bông gòn sẽ được trộn chung với đất theo tỉ lệ phù hợp để đất dẻo hơn, pháo khó đứt hơn. Để giữ cho đất không bị khô, hỏng, người chơi thường bọc kín đất đưa vào tủ lạnh bảo quản sau mỗi lần chơi pháo. Tiếp đến là công đoạn nặn pháo. Pháo thủ phải vỗ đều, xoay tròn để dàn mỏng quả đất sét như hình chiếc mũ cối, rồi bấm vành. Công đoạn này đòi hỏi sự cảm nhận tinh tế cùng kỹ thuật cao để điều chỉnh độ dày, mỏng cũng như kích thước to hay nhỏ của vành pháo. Bên cạnh đó, kỹ thuật quăng pháo cũng quyết định phần lớn thành bại. Theo những người chơi pháo đất lâu năm ở xã Bắc Đông Hưng thì quả pháo gieo xuống phải đạt tiêu chí “tròn - xoáy - tít”. Anh Lê Công Danh, 22 tuổi (thôn Đông Cường) chia sẻ: Lực quăng đòi hỏi sự dẻo dai, pháo tiếp đất phải thật cân bằng, nếu bị nghiêng hoặc chúi đầu, vành pháo sẽ gãy đứt khi tiếp đất. Tôi chơi pháo đất từ bé, nhiều năm tham gia hội thi cũng như các cuộc giao lưu pháo đất trong và ngoài xã nhưng đến giờ vẫn chưa thể phá được kỷ lục quăng pháo dài 8,8 m của một pháo thủ đến từ thôn Đông Hoành.
Những màn gieo pháo xoay tròn trên không trung như đưa mọi người ngược về tuổi thơ bình dị, an nhiên. Trò chơi pháo đất ở xã Bắc Đông Hưng không chỉ làm phong phú thêm kho tàng trò chơi dân gian của vùng đồng bằng Bắc Bộ mà còn góp phần bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa của dân tộc Việt Nam, nâng cao sức khỏe, thắt chặt tình làng nghĩa xóm.